Wyświetl większą mapę

Ustrój polityczny i partie polityczne 

Ustrój demokratyczny, republika z dwuizbowym parlamentem (kadencja pięcioletnia) 
* Izbą Deputowanych (630 miejsc) 
* Senatem (315 miejsc) 

Obie izby parlamentu wybierane są w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym. 75% mandatów w obu izbach obsadzane jest większościowo w okręgach jednomandatowych, 25% proporcjonalnie w okręgach wielomandatowych. Jest 27 sztucznie wytyczonych okręgów w wyborach do Izby Deputowanych, a w wyborach do Senatu okręgami są regiony. 

Głową państwa jest Prezydent Republiki wybierany na 7 letnią kadencję przez Zgromadzenie Narodowe - wspólnie obradujące obie izby parlamentu, wraz z reprezentantami regionów (1 z Valle d'Aosta, z pozostałych 19 regionów po 3). 

Ustrój państwa można określić jako odmianę systemu parlamentarnego, w której wzmocniono jednak rolę prezydenta ? dysponuje on na przykład swobodnym prawem desygnowania premiera ? co jest istotne w systemie wielopartyjnym; w przypadku dymisji rządu może jej nie przyjąć i rozwiązać parlament. 

System polityczny panujący we Włoszech powszechnie zaliczany jest do mało stabilnych. Obecny rząd Romano Prodiego jest już 61. po zakończeniu II wojny światowej 

Włoski system partyjny 

Włoski system należy do wielopartyjnych. Scena polityczna jest mocno rozdrobniona. Aktualnie najważniejsze partie skoncentrowane są w dwóch obozach - rządzącej koalicji partii lewicowych zwanej Unią oraz w pozostającym w opozycji do rządu prawicowym Domu Wolności. Do głównych ugrupowań włoskiej sceny politycznej zalicza się: 
* Forza Italia (FI) 
* Demokraci Lewicy (Democratici di Sinistra, DS) 
* Sojusz Narodowy (Alleanza Nazionale, AN) 
* Liga Północna (Lega Nord, LN) 
* Odrodzenie Komunistyczne (Rifondazione Comunista, RC) 
* Włoska Partia Ludowa (Partito Popolare Italiano, PPI) 
* Federacja Zielonych (Federazione dei Verdi) 
* Włoska Partia Socjalistyczna (Partito Socialista Italiano, PSI) 

Geografia 

Całkowita granica lądowa Włoch wynosi 1932,2 km. Sąsiadują z Francją ? 488 km granicy, Szwajcarią ? 740 km, Austrią ? 430 km i Słowenią ? 232 km). Wewnątrz terytorium Włoch znajdują się ponadto dwa państwa-enklawy: San Marino (39 km granicy) i Watykan (3,2 km). 

Długość wybrzeża włoskiego wynosi aż 7600 km. Oblewają je wody kilku akwenów Morza Śródziemnego: Morze Liguryjskie, Morze Tyrreńskie, Morze Jońskie i Morze Adriatyckie. 

Najwyższy punkt położony jest na najwyższym masywie Europy Mont Blanc. Nosi on nazwę Mont Blanc de Courmayeur ? jego wysokość to 4807 m n.p.m. 

Podział administracyjny 

Włochy podzielone są na 20 regionów (5 z nich na prawach szczególnych), 109 prowincji (z których 2 są autonomiczne) i 8092 gmin. 

Regiony: 
Nazwa polska Nazwa włoska Stolica Ludność (2005) Powierzchnia (km2) 
Abruzja Abruzzo L'Aquila 1 299 272 10 793 
Apulia Puglia Bari 4 068 167 19 364 
Basilicata Basilicata Potenza 596 546 9 992 
Emilia-Romania Emilia-Romagna Bolonia 4 151 369 22 122 
Friuli-Wenecja Julijska Friuli-Venezia Giulia Triest 1 204 718 7 712 
Kalabria Calabria Catanzaro 2 009 268 15 083 
Kampania Campania Neapol 5 788.986 13 592 
Lacjum Lazio Rzym 5 269 972 17 210 
Liguria Liguria Genua 1 592 309 5 421 
Lombardia? Lombardia Mediolan 9 473 084 23 861 
Marche Marche Ankona 1 518 780 9 695 
Molise Molise Campobasso 321 953 4 438 
Piemont Piemonte Turyn 4 330 172 25 398 
Sardynia Sardegna Cagliari 1 650 052 24 090 
Sycylia Sicilia Palermo 5 013 081 25 701 
Toskania Toscana Florencja 3 598 269 22 990 
Trydent-Górna Adyga Trentino-Alto Adige / Südtirol Trydent 974 613 13 599 
Umbria Umbria Perugia 858 938 8 454 
Valle d'Aosta Valle d'Aosta / Vallée d'Aoste Aosta 122 868 3 266 
Wenecja Euganejska Veneto Wenecja 4 699 950 18 390 
? Do regionu Lombardia należy także włoska enklawa w Szwajcarii o nazwie Campione d'Italia. 

Miasta 



Lp. Miasto Ludność Region 1990 2001 2004 
1. Rzym 2 775 250 2 546 804 2 553 873 Lacjum 
2. Mediolan 1 369 231 1 256 211 1 299 439 Lombardia 
3. Neapol 1 067 365 1 004 500 995 171 Kampania 
4. Turyn 962 507 865 263 902 255 Piemont 
5. Palermo 698 556 686 722 675 277 Sycylia 
6. Genua 678 771 610 307 605 084 Liguria 
7. Bolonia 404 378 371 217 374 425 Emilia-Romania 
8. Florencja 403 294 356 118 368 059 Toskania 
9. Bari 342 309 316 532 328 458 Apulia 
10. Katania 333 075 313 110 305 773 Sycylia 

Historia 

Włochy jako zjednoczone państwo istnieją dopiero od 1861. Od średniowiecza do Risorgimento, pomimo że Półwysep Apeniński był względnie spójny pod względem językowym i kulturowym, jego historia składała się z dziejów niezależnych republik i księstw oraz obcych posiadłości i stref wpływów. 

Starożytność 

Dzieje starożytnej Italii to przede wszystkim dzieje Rzymu jednoczącego plemiona italskie i celtyckie, podbijającego etruskie i greckie miasta-państwa i rozpoczynającego ekspansję w basenie Morza Śródziemnego 
* IX w. p.n.e. - pierwsze ślady obecności Etrusków na Półwyspie Apenińskim. 
* VIII w. p.n.e. - Grecy kolonizują Sycylię i inne południowe regiony. 
* 753 p.n.e. - wg tradycji założenie Rzymu. 
* 510 p.n.e. - powstanie Republiki Rzymskiej. 
* 264-241 p.n.e. - pierwsza wojna punicka między Rzymem a Kartaginą. 
* 218-201 p.n.e. - druga wojna punicka, Hannibal pokonany przez Fabiusza Maksimusa. 
* 172-168 p.n.e. - wojna między Rzymem a Macedonią. Początek dominacji Rzymu w basenie Morza Śródziemnego. 
* 73-71 p.n.e. - powstanie niewolników pod wodzą Spartakusa. 
* 44 p.n.e. - zabójstwo Juliusza Cezara. 
* 27 p.n.e. - Oktawian August tworzy Cesarstwo Rzymskie. 
* 64 n.e. - wielki pożar Rzymu, pierwsze prześladowania chrześcijan. 
* 79 - erupcja Wezuwiusza ? zasypane popiołami Pompeje, Herkulanum i Stabie. 
* 98-192 - ?złoty wiek? Cesarstwa Rzymskiego. 
* 313 - Edykt mediolański wydany przez Konstantyna Wielkiego, przyznający chrześcijanom wolność wyznania. 
* 355 - osiedlenie się Franków w Galii. 
* 395 - podział Imperium Rzymskiego na Wschodnie ze stolicą w Konstantynopolu i Zachodnie ze stolicą w Rzymie. 
* 406-410 - najazdy Wandalów i Wizygotów; zdobycie i splądrowanie Rzymu. 
* 451-455 - Attyla dowodzi najazdem Hunów na Galię, Wandalowie plądrują Rzym. 
* 476 - upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego ? początek średniowiecza. 

Średniowiecze 

Po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego (476) Włochy znalazły się pod panowaniem germańskiemo wodza Odoakera. W 495 Odoaker został pokonany i zastąpiony przez Ostrogotów pod wodzą Teodoryka. W VI w. Ostrogoci zostali wyparci przez Bizantyjczyków, którzy jednak wkrótce stracili część swoich posiadłości na rzecz germańskiego plemienia Longobardów. 

Początek średniowiecza to okres rywalizacji bizantyjsko-longobardzkiej na półwyspie. Papieże, których siedziba znajdowała się na terenie Egzarchatu Raweńskiego, otrzymywali od Bizantyjczyków wsparcie przeciw Longobardom i byli od nich w pewnym stopniu zależni. W 751 Longobardowie położyli kres istnieniu egzarchatu, kończąc tym samym okres wpływów bizantyjskich na póływspie, choć jeszcze przez kilka wieków Bizantyjczycy dominowali w jego południowej części. Zagrożone przez Longobardów papiestwo zwróciło się o pomoc do władców frankijskich, co rozpoczęło nowy okres w dziejach Italii. W 756 Frankowie pod wodzą Pepina Krótkiego pokonali Longobardów, ofiarowując papieżom władzę nad terytorium dawnego Egzarchatu Raweńskiego (zob. Państwo Kościelne). 

Ostateczne zwycięstwo na Longobardami odniósł Karol Wielki, który zapoczątkował panowanie frankijskie w północnych Włoszech. W 800 Papież koronował go na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Godność ta w IX i X w. przynależała do drobnych feudałów północowłoskich, co stanowiło oś konfliktów politycznych tamtych czasów. 

IX, X i XI wiek to okres najazdów normańskich i arabskich na Półwysep Apeniński. W IX w. Arabowie zdobywają Sycylię, którą w wieku XI odbierają im Normanowie, tworzący tam samodzielne królestwo. 

W XI w. rozpoczyna się okres świetności niezależnych politycznie miast handlowych Włoch - Genui, Wenecji, Amalfi, Pizy. Papiestwo dąży wtedy do niezależności od cesarstwa (zob. spór o inwestyturę). 
* 1167 - miasta północnej Italii tworzą Ligę Lombardzką w celu obrony swej tożsamości przed cesarzem Niemiec Fryderykiem I Barbarossą. 
* 1282 - Sycylijskie nieszpory - masakra francuskich najeźdźców. 
* 1309-1377 - Papiestwo rezyduje w Awinionie we Francji po wygnaniu z Rzymu. 
* 1378-1381 - republiki morskie Genui i Wenecji walczą o dominację. 

Renesans 

Pod koniec wieków średnich Włochy nadal były rozbite politycznie. Na Północy i w Toskanii dominowały bogate komuny, środkowe Włochy znajdowały się pod nominalną władzą rezydujących w Awinionie papieży, w istocie jednak były rozbite na wiele feudalnych państewek, południe i wyspy okresowo znajdowały się pod obcymi rządami. Rozpoczynający się we Włoszech Renesans przyniósł im rozkwit gospodarczy, nie przyniósł jednak - mimo wielu wysiłków - zjednoczenia politycznego. Włoskie szlaki handlowe pokrywały cały obszar Morza Śródziemnego przyczyniając się do rozpowszechnienia wiedzy i kultury. Był to okres rozkwitu gospodarczego włoskich państw-miast, które osiągnęły faktyczną niezależność od Świętego Cesarstwa Rzymskiego. 

Renesans włoski rozpoczął się w Toskanii, a jego pierwszym ośrodkiem była Florencja, skąd rozprzestrzenił się w całych Włoszech. Wiek XV to także początek odrodzenia uwolnionego spod dominacji francuskiej papiestwa, co przyczyniło się do zjednoczenia Państwa Kościelnego i odbudowy świetności Rzymu. 
* 1434-1494 - rządy Medyceuszy we Florencji. 
* 1442 - koronacja Alfonsa I na króla Sycylii. 
* 1494-1559 - Francuzi i Hiszpanie walczą o Mediolan i Neapol. 
* 1503-1513 - Rzym staje się ośrodkiem renesansu. 

Okres wpływów obcych 

* 1527 - Sacco di Roma - splądrowanie Rzymu przez żołnierzy zaciężnych cesarza Karola V Habsburga. 
* 1545-1563 - Sobór trydencki rozpoczyna kontrreformację, umocnienie pozycji zakonu jezuitów. 
* 1645 - Republika Wenecka wykorzystując chwilowe załamanie Turcji rozpoczęła wojnę przeciwko Imperium Osmańskiemu. 
* 1648 - w Neapolu i Palermo wybuchło powstanie ludowe (czwarte w ciągu 100 lat) przeciw Hiszpanom. 
* 1700-1713 - koniec hiszpańskiej wojny sukcesyjnej, główną potęgą mającą wpływ na Włochów staje się Austria. 
* 1796-1814 - Napoleon I dokonuje inwazji na północną Italię a potem na inne regiony. 
* 1815-1832 - Austriacy tłumią powstanie, rozpoczyna się Risorgimento (zjednoczenie). 

Risorgimento ? "Odrodzenie" 



Klęski Risorgimenta 

Odrodzenie włoskiej świadomości było inspirowane przez dwa przeciwstawne ruchy polityczne. Radykalny ruch "Młode Włochy" założony w 1831 przez Giuseppe Mazziniego dążył do zjednoczenia państwa poprzez powstanie ludowe. Natomiast skrzydło umiarkowane chciało doprowadzić do zjednoczenia przez utworzenie federacji państw rządzonych przez włoskich książąt. Ruch rewolucyjny został pobudzony już w 1846 po wyborze papieża Piusa IX, który wprowadził reformy w państwie kościelnym. W ciągu dwóch lat historia gwałtownie przyśpieszyła, narodziny narodu włoskiego zbiegają się z Wiosną Ludów. Rewolucyjne nastroje, ogarniające mieszczan, ludność wiejską i burżuazję, skłoniły władców do ustępstw na rzecz ruchu liberalno-konstytucyjnego. W połowie stycznia 1848 wybuchły walki w Palermo, następnie w Neapolu. Król Ferdynand II został zmuszony do uchwalenia 29 stycznia konstytucji. Tydzień później postąpił podobnie wielki książę Leopold II w Toskanii. 8 lutego 1848 król Sardynii Karol Albert wydał ustawę wprowadzającą dwuizbowy parlament i prawo wyborcze na wzór konstytucji francuskiej z 1830. Gdy 18 marca 1848 w Mediolanie wybuchł bunt i po pięciu dniach walk miasto opuścił austriacki garnizon, wówczas król Karol Albert wezwał Włochów do "świętej wojny" przeciwko Austriakom. Podobnie było w Wenecji, w rękach powstańców znalazły się prawie całe północne Włochy. Po początkowych sukcesach Włochów między ich przywódcami wybuchły spory oraz osłabł zapał monarchów, co wpłynęło na opieszałość prowadzenia działań wojennych. Nieudolność tę wykorzystali Austriacy, którzy w lipcu zwyciężyli pod Custozzą. W sierpniu zajęli Mediolan i zmusili Karola Alberta do podpisania rozejmu na niekorzystnych warunkach. Możliwość pokonania Austriaków i zjednoczenia Włochów zostały zaprzepaszczone. Zakończyła się pierwsza faza walki Włochów o wolność, tzw. "wojna królewska" a rozpoczęła się "wojna ludowa". Pod koniec 1848 doszło do starć między siłami Piemontu a ruchem radykalno-demokratycznym. W Państwie Kościelnym zastraszony papież mianował rząd złożony z radykałów a następnie uciekł do Gaety w Królestwie Neapolu, gdzie 4 grudnia zwrócił się o pomoc do wielkich mocarstw. Zareagowały Francja i Austria. Wojska francuskie stłumiły rewolucję w Rzymie, gdzie w lutym 1849 utworzono republikę. Natomiast wojska austriackie po zwycięskiej bitwie pod Novarą weszły do Toskanii. Przyspieszyło to zwycięstwo sił reakcyjnych w Wenecji, Florencji, Modenie i Parmie. Całe Włochy ogarnęła fala represji. Klęska ruchów niepodległościowych lat 1848-1849 była dużym ciosem dla chcącej zjednoczenia politycznego większości narodu włoskiego. 

Zwycięstwa Risorgimenta 

Na początku lat pięćdziesiątych na scenie pokazali się nowi politycy. We Francji - Napoleon III, po swym wielkim stryju przejął ideę popierania praw narodów uciskanych, a przede wszystkim włoskiego. W Królestwie Sardynii - król Wiktor Emanuel II mianował premierem hrabiego Camillo Cavoura, który postawił sobie za cel, aby Sardynia (Piemont) jako zreformowane państwo znalazło się na czele włoskiego ruchu zjednoczeniowego. W lipcu 1858 Napoleon III spotkał się z Cavourem na tajnej konferencji w Plombieres aby uzgodnić warunki ich przyszłego przymierza w przypadku zwycięstwa. Działania wojenne rozpoczęły się w kwietniu 1859. Po kilku drobniejszych przegranych bitwach Austriacy ponieśli klęski: pod Magentą - 4 czerwca i Solferino - 24 czerwca. Jednocześnie w środkowych Włoszech wybuchła rewolucja. W Toskanii, Parmie i Modenie panujący zostali wygnani. Takiego obrotu sprawy nie przewidział Napoleon, który nie chciał być przywódcą rewolucji. Pod naciskiem Prus i Rosji, w lipcu 1859 zaproponował cesarzowi Franciszkowi Józefowi rozejm. Tym faktem Napoleon naraził się wszystkim: Austriakom, którzy pragnęli utrzymać we Włoszech status quo; Francuzom, którzy nie otrzymali obiecanych Nicei i Sabaudii oraz Włochom, którzy uważali się za zdradzonych. Rewolucja rozpoczęta przez Napoleona III i Cavoura wywołała bardzo silne wrażenie na społeczeństwie. 

Zjednoczenie 

W marcu 1860 Królestwo Sardynii odstąpiło Francji Sabaudię i Niceę a Napoleon wyraził zgodę na przyłączenie Toskanii, Modeny, Parmy i Emilii-Romanii do Sardynii. W kwietniu 1860 na Sycylii rozpoczął się ruch powstańczy, w Genui zaś powstał komitet złożony z emigrantów sycylijskich - przeważnie mazzinistów, który podjął inicjatywę poparcia powstania przez wyprawę zbrojną. 6 maja na dwóch statkach wypłynął z Genui z " tysiącem czerwonych koszul " Giuseppe Garibaldi. Po pięciu dniach wylądował w Marsalii na Sycylii, gdzie w imieniu Wiktora Emanuela II mianował się dyktatorem. Do jego oddziałów zgłaszali się ochotniczo liczni powstańcy. Do końca maja po kilku zwycięstwach Garibaldi zajął całą wyspę. Dzięki tym akcjom stał się bohaterem walki o wolność Włoch. Ustanowił tymczasowy rząd i powszechny obowiązek służby wojskowej. W połowie sierpnia już około 30 000 powstańców przebyło Cieśninę Mesyńską i 7 września triumfalnie wkroczyło do Neapolu. Tymczasem od północy na czele swych wojsk zmierzał Wiktor Emanuel, który uzyskał zgodę od Napoleona na zajęcie Państwa Kościelnego, Marche i Umbrii. Garibaldi, stawiając wyżej sprawę zjednoczenia niż swój program społeczny, polegający na rozdzielnictwie ziemi chłopom oraz ograniczeniu przywilejów arystokracji i kleru, podporządkował się Wiktorowi Emanuelowi. 18 lutego 1861 Cavour przekształcił parlament Sardynii - Piemontu w ogólnowłoski. 17 marca 1861 parlament proklamował Królestwo Włoch i Wiktora Emanuela II królem Włoch oraz ogłosił tymczasową stolicą Turyn (od 1865 Florencja). 

Rzym stolicą królestwa 

Młode państwo włoskie stanęło od razu wobec olbrzymich problemów wewnętrznych i zewnętrznych. Na południu dużym zagrożeniem był bandytyzm - do jego zwalczania używano oddziałów wojskowych, których straty były większe niż podczas wszystkich wojen Risorgimenta. Panował poważny rozłam pomiędzy rządzącymi a obywatelami, systematyczną opozycję wobec rządu stanowił kler katolicki. Ponadto młodemu państwu groziło bankructwo z powodu olbrzymiego długu (ok. 300 mln lirów) zaciągniętego głównie na działania wojenne przez Królestwo Sardynii - Piemontu, który przeszedł teraz na nowe zjednoczone państwo. Natomiast największym wyzwaniem dla polityków była kwestia Wenecji i Rzymu, które szczęśliwie przyłączono do państwa dzięki niezwykle skomplikowanej sytuacji międzynarodowej. W lipcu 1866 wybuchła wojna prusko-austriacka. Dzięki sojuszowi z Prusami Włosi zdobyli Wenecję w październiku 1866. Próby zdobycia Państwa Kościelnego wraz z Rzymem rozpoczął Garibaldi w 1867, lecz dopiero klęska Francji pod Sedanem z Prusami w 1870 pozwoliła Włochom zająć Rzym we wrześniu 1870. W lipcu 1871 stolica Królestwa Włoskiego została przeniesiona z Florencji do Rzymu. 

Monarchia Włoska 



Utworzenie kolonii 

Podbój Libii - 1911-1912 

W 1911 wybuchła wojna o tureckie posiadłości w Afryce północnej. Włochy oskarżyły Imperium osmańskie o złe traktowanie obywateli włoskich w Trypolisie, co stało się pretekstem do tej wojny. Wojna została zakończona rok później zwycięstwem Włoch, które zdobyły Tureckie terytoria w Afryce północnej. W 1934 zostały one połączone w jedną kolonię - Libię. 

Podbój Etiopii - 1935-1936 

Wielkie rozczarowanie społeczeństwa włoskiego, spowodowane niewielkimi zdobyczami terytorialnymi po zakończeniu I wojny światowej musiało zostać zażegnane. O zagarnięciu innych europejskich ziem nie było mowy, więc wybór Mussoliniego padł na Cesarstwo Abisynii. Było to jedno z trzech niepodległych państw Afryki, obok Liberii i Egiptu. Papież Pius XI błogosławił wojska faszystowskich Włoch, wyprawiające się na wojnę. Od tej pory tylko parę dni dzieliło Etiopię od utracenia niepodległości. 

W roku 1935 włoska armia wkroczyła na tereny Etiopii. Włosi szybko zdobywali tereny, gdyż ich wyposażenie było o niebo lepsze niż armii abisyńskiej. W tamtych czasach włosi dysponowali lotnictwem, artylerią i bronią chemiczną. Cesarz Abisynii próbował ratować kraj na różne sposoby. Jednym z nich było manifestowanie swojego niezadowolenia na forum Ligi Narodów. Nie przyniosło to jednak większych skutków, prócz usunięcia Włoch z tejże organizacji. 

Cesarz Hajle Sellasje musiał szukać schronienia, aż w Wielkiej Brytanii. Do swojego kraju powrócił dopiero w roku 1941, podczas konfliktu pomiędzy Wielką Brytanią a Włochami. Konflikt ten wykorzystała również cała Abisynia, odzyskując swoją niepodległość. Ułatwiły to działania Brytyjczyków i partyzantów. 

Podbój Albanii - 1939 

Królestwo Albanii popadało w zależność finansową od faszystowskich Włoch.7 kwietnia 1939 (2 dni po narodzinach następcy tronu albańskiego Leka I) wojska włoskie wkroczyły do Albanii i uczyniły ją włoskim protektoratem. 16 kwietnia król Włoch został ogłoszony królem Albanii, co formalnie i oficjalnie detronizowało dotychczasowego króla Zogu I, który musiał wraz z rodziną uciekać do Grecji. 

1915 - udział w I wojnie światowej 

Włochy były członkiem Trójprzymierza, lecz po wybuchu Wielkiej Wojny nie przyłaczyły się do niej po stronie państw centralnych. Uznały, że ponieważ w wojnie przeciw Niemcom udział wzięła Wielka Brytania, oraz że to Niemcy wypowiedziały wojnę Francji, to Włochy nie obowiązuje casus foederis. Rzeczywistym powodem były włoskie apetyty na niektóre prowincje austriackie - m.in. Trydent, Triest, Rijekę i Dalmację. Austriacy w zamian za przystąpienie do wojny po ich stronie byli skłonni to niewielkich ustępstw granicznych, ale to Ententa w tajnych rokowaniach zaproponowała więcej. 

23 maja Włosi rozpoczęli działania wojenne przeciwko Austriakom. Walki w górskich rejonach Tyrolu trwały praktycznie do końca wojny - Austriacy byli dobrze ufortyfikowani, a źle przygotowani i dowodzeni Włosi wykrwawiali się w próbach zdobycia nowych terenów. Niektóre ofensywy austriackie docierały aż do rejonów Wenecji i Treviso. Natomiast na Adriatyku flota włoska nie umiała sobie poradzić z marynarką wojenną Habsburgów. 

Dopiero ogólna klęska państw centralnych i rozpad Austro-Węgier w 1918 roku sprawił, że ostatnia włoska ofensywa zdołała wreszcie, choć nie bez trudu, pokonać cesarsko-królewskie oddziały i zająć część ziem, które miały przypaść państwo włoskiemu po wojnie. Okazało się jednak, że nadzieje terytorialne Włochów zostały spełnione tylko w części. 

Włochy po I wojnie światowej 

Włochy wyszły z wojny w złym stanie gospodarczym, z dużym zadłużeniem, narastającymi niepokojami społecznymi, zdezorganizowanym systemem finansowym. Mimo że należały do państw zwycięskich, ich nadzieje na nabytki terytorialne nie zostały w pełni zaspokojone. Wzrastało bezrobocie, zarówno w mieście jak i na wsi. Narastało niezadowolenie ludności a propaganda komunistyczna znajdowała wielu zwolenników. Wśród Włochów narastało przekonanie o krzywdzie i chęć radykalnych zmian. 

1922-1943 - dyktatura Mussoliniego 

Szczególnie niezadowoloną grupę społeczną tworzyli weterani wojenni. To wśród nich najszybciej rozpowszechnił się faszyzm, łączacy w sobie etatyzm, pogardę dla demokracji, terror i zasadę wodzostwa. Na czele faszystów stał Benito Mussolini, który uważał, że tylko silne rządy mogą wydobyć państwo z powojennego chaosu. W 1922 roku poprowadził on marsz swoich zwolenników na Rzym i przejął dyktatorską władzę w całym kraju. 

1929 - traktaty laterańskie

Traktaty laterańskie to grupa trzech traktatów wyodrębniających politycznie i terytorialnie państwo Watykan, uznające jego niezależność i niepodległość. Zostały podpisane 11 lutego 1929 przez Piusa XI i Mussoliniego. Benito Mussoili zdawał sobie sprawe z siły i autorytetu Papieża, więc postanowił najpierw dogadać się z Papieżem, by zyskać sobie jego przychylność. Jego powierzchnię określono na 44 ha. Uznawały papieża za osobę świętą, zobowiązywały Włochów do płacenia trybutu na rzecz Watykanu. Osoby tam mieszkające zostały uznane za nietykalne. 

Pierwszy akt prawny: 

porozumienie między Stolicą Apostolską, a rządem włoskim, stanowiące rozwiązanie tzw. kwestii rzymskiej (powstałej w wyniku zaboru Państwa Kościelnego w 1870 oraz odrzucenia przez Piusa IX tzw. ustawy gwarancyjnej Wiktora Emanuela II i uznania się papieża za więźnia Watykanu). W traktacie m.in. rząd włoski uznał religię katolicką za panującą w kraju, a papieża za suwerennego władcę wydzielonej części Rzymu, zwanej odtąd Państwem Miasta Watykan (wł. Stato della Citt? del Vaticano), które otrzymało równocześnie gwarancje eksterytorialności. 

Drugi akt prawny: 

konkordat podpisany wraz z porozumieniem pierwszym, regulujący stosunki państwa i Kościoła we Włoszech. 

1940-1945: udział w II wojnie światowej 

Na początku II wojny światowej Włochy pozostały neutralne (za zgodą Hitlera), ale wypowiedziały wojnę Francji i Wielkiej Brytanii w dniu 10 czerwca 1940, kiedy klęska Francji była przesądzona. Mussolini wierzył, że Wielka Brytania będzie błagać o pokój - chciał mieć powód do zajęcia miejsca przy stole obrad pokojowych, ale przeliczył się. Z wyjątkiem floty, włoska armia lądowa była głównym powodem rozczarowania Mussoliniego i Hitlera, więc niemiecka pomoc była koniecznie potrzebna w Grecji i Północnej Afryce. 

Po tym jak niemiecka armia pokonała Polskę, Danię, Norwegię i Francję, Mussolini zdecydował wykorzystać Albanię jako trampolinę do inwazji na Grecję. Włosi rozpoczęli atak 28 października 1940, a na spotkaniu dwu faszystowskich dyktatorów we Florencji, Mussolini zaskoczył Hitlera oznajmieniem włoskiej inwazji. Mussolini liczył na szybkie zwycięstwo, ale grecka armia szybko zatrzymała Włochów i wkrótce wkroczyła do południowej Albanii. 

Strach Albańczyków przed rządami Greków (brak współpracy z Grekami) umożliwił utworzenie stabilnego frontu w środkowej Albanii. W obawie, że Bałkany staną się piętą achillesową w ich dominacji w Europie, III Rzesza razem z Węgrami i Bułgarią zdecydowały się zaatakować Jugosławię i Grecję, a miesiąc później Państwa Osi przyłączyły Kosowo do zarządzanej przez Włochy Albanii. W taki ironiczny sposób albańscy nacjonaliści byli świadkami realizacji ich snów połączenia większości terenów zamieszkałych przez Albańczyków. 

Po nieudanej inwazji na ZSRR (1941-42 - Plan Barbarossa) i przyłączeniu się do wojny Stanów Zjednoczonych (grudzień 1941) sytuacja Państw Osi uległa pogorszeniu. W maju 1943 wojska angielsko-amerykańskie pokonały Włochów i Niemców w Północnej Afryce, a w lipcu wylądowały na Sycylii. Król Wiktor Emanuel III zareagował aresztując Mussoliniego i ustanawiając głównodowodzącego armią, Pietra Badoglia szefem rządu. 

Nowy rząd oficjalnie kontynuował wojnę z Aliantami, ale rozpoczął z nimi tajne negocjacje. Hitler nie ufał nowemu premierowi i wprowadził na terytorium Włoch dużą jednostkę niemiecką pod pretekstem walk z inwazją Aliantów. 8 września 1943 rząd Badogliego ogłosił zawieszenie broni z Aliantami, ale nie wypowiedział wojny Niemcom, pozostawiając armię bez rozkazów. Premier i rodzina królewska przemieściła się do regionów kontrolowanych przez Aliantów. W zaistniałym zamieszaniu większość armii włoskiej rozproszyła się a Niemcy szybko zaczęli okupować prowincje północnych i środkowych Włoch (południe kontrolowali Alianci). Niemcy uwolnili Mussoliniego, który uformował faszystowską Włoską Republikę Socjalną na terenach kontrolowanych przez Niemców. 

Podczas gdy Alianckie jednostki powoli spychały niemiecki opór na północ (Rzym został oswobodzony czerwcu 1944 - patrz: Bitwa pod Monte Cassino; Mediolan w kwietniu 1945) rząd wreszcie wypowiedział wojnę III Rzeszy. Partyzanci włoscy nękali siły niemieckie jeszcze zanim siły anglo-amerykańskie wypędziły je w kwietniu 1945. 

Straty terytorialne i kolonialne w wyniku II wojny światowiej 

* Wolne Terytorium Triestu - w 1945 na terytoriach włoskich obejmujących północno-zachodnie wybrzeże półwyspu Istria oraz miasto portowe Triest z niewielkim zapleczem i korytarzem łączącym je z Włochami utworzono Wolne Terytorium Triestu, które zostało podzielone na strefę A (administracja USA oraz Wielkiej Brytanii, a od 1952 również Włoch) i strefę B (administracja Jugosławii). W 1954 Wolne Terytorium Triestu przestało istnieć i zostało podzielone między Jugosławię (Stefa B i skrawki strefy A) i Włochy (stefa A z Triestem). 

* Włoska Afryka Wschodnia - w 1941 roku wojska sprzymierzonych opanowały Eureteę, Etiopię i Somali Włoskie. W Etiopii miała miejsce restauracja Haile Selassie I na tron cesarski. Aż do 1952 Eureteę administrowali brytyjczycy, później (do 1993) Etiopia. Somalii włoskie wróciło pod administrację Włoch (nadal jako kolonia) w 1950. Jednak już w 1960 razem z Somali Brytyjskim utworzyło Republikę Somalii. Somalii Włoskie było jedyną włoską kolonią, która po zakończeniu wojny wróciła pod zarząd włoski. 

* Libia - została zajęta przez wojska alianckie w 1943. Oficjalnie była kolonią włoską, aż do 1951, gdy ogłosiła niepodległość od Włoch. 

* Albania - weszła pod protektorat Królestwa Włoch 7 kwietnia 1939. W 1943 Włochy zmieniły oriętację polityczną stając się sojusznikiem aliantów. Wermacht rozpoczął okupację włoskiego protektoratu (Albanii). Po wojnie już nigdy nie wróciła pod zarząd włoski. 

Gospodarka 

Włochy - należą pod względem gospodarczym do najważniejszych krajów Europy i świata, chociaż od połowy lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku ich gospodarka rozwija się wyraźnie wolniej niż przeciętna dla krajów UE. Wartość PKB w 2005 roku wyniosła szacunkowo 1407,2 mld euro, czyli 24,52 tys. na mieszkańca (29,7 tys. dolarów). Udział poszczególnych gałęzi gospodarki w tworzeniu PKB był następujący (2003 rok, w %): rolnictwo i leśnictwo 2,6, przemysł i rzemiosło 28,3, handel 18,4, budownictwo 6,9, usługi finansowe i bankowość 9,5, pozostałe 41,2. Poważnym problemem gospodarczym jest znaczne bezrobocie (8,3% zasobów siły roboczej w 2003 roku) oraz zadłużenie wewnętrzne kraju przewyższające wartość PKB i wynoszące w 2003 roku ok. 1,38 biliona euro. Średni wzrost gospodarczy w ostatnich pięciu latach oscyluje wokół 1%, zaś wzrost cen przekraczał zazwyczaj 1,5% rocznie. 

Olbrzymim problemem gospodarki włoskiej jest wybitnie nierównomierny poziom rozwoju poszczególnych regionów kraju. Gospodarczo Włochy wyraźnie dzielą się na wysoko rozwiniętą północ i do niedawna zacofane, dziś nadal słabiej rozwinięte południe. Region przemysłowy Lombardii i Piemontu należy do najbogatszych obszarów świata, a przemysł jest tu bardzo dobrze rozwinięty i nowoczesny, zaś rolnictwo wysokowydajne. Na południu przeważają tradycyjne uprawy oraz małe i nisko wydajne gospodarstwa rolne, natomiast przemysł jest znacznie słabiej rozwinięty i bezrobocie wysokie. Mimo tych różnic Włochy są siódmą potęgą gospodarczą świata. 

Włochy obfitują w rozmaite bogactwa naturalne i mineralne, które jednak nie zawsze całkowicie zaspokajają rosnące potrzeby gospodarki. Wydobycie różnych gatunków węgla kamiennego obecnie zanika - rocznie poniżej pół miliona ton - i jest prowadzone głównie na Sardynii ok. Iglesiente oraz w regionie Friuli, ponadto węgiel brunatny wydobywa się w Umbrii oraz koło Grosseto. Odkrycie po II wojnie światowej poważnych zasobów ropy naftowej i gazu ziemnego znacznie poprawiło bilans energetyczny kraju. Około 80% wydobycia tych surowców daje Sycylia - okolice Geli i Raguzy oraz szelf przybrzeżny w tym rejonie, ponadto gaz eksploatuje się na Nizinie Padańskiej. Niegdysiejsza intensywna eksploatacja rud żelaza na Elbie została wstrzymana, bogate złoża rud cynku i ołowiu są na Sardynii koło Iglesiente. Sycylia jest zasobna w złoża siarki, które stały się podstawą rozwoju wielkich fabryk kwasu i ciężkiej chemii. Ogromne zasoby kamieni budowlanych oraz żwirów, piasków są podstawą wysoko rozwiniętego przemysłu cementowego i wapienniczego, a także przedmiotem intensywnej eksploatacji dla potrzeb budownictwa. Surowce budowlane występują powszechnie w całym kraju, lecz najbardziej znane obszary wydobycia to przedgórze Alp oraz środkowe Apeniny, w tym słynne marmury carraryjskie. Do zaspokojenia potrzeb energetycznych wykorzystuje się energię wód płynących (alpejskie dopływy Padu i Adygi); elektrownie wodne dostarczają ogółem 15% produkcji energii elektrycznej. Ograniczone znaczenie ma również wydobycie boksytów, niklu i soli oraz wykorzystanie energii geotermicznej - na przykład elektrownia Larderello - w okolicach wulkanów oraz energię atomową. 

Bardzo dobrze rozwiniętą gałęzią przemysłu jest hutnictwo, zlokalizowane głównie w miastach portowych - Cornigliano Ligure koło Genui, Neapol, Tarent na południu - ze względu na import surowców - oraz w Turynie i w Mediolanie - jest to główny pas przemysłowy kraju. Hutnictwo zaspokaja w całości potrzeby przemysłu elektromaszynowego, a zwłaszcza stoczniowego i samochodowego. Wielka huta aluminium pracuje w Porto Marghera. Włochy są jednym z najpoważniejszych producentów wszelkiego rodzaju maszyn i pojazdów oraz elektrotechniki. Najważniejsze zakłady tych gałęzi są w wielkich miastach oraz ich okolicach (Turyn, Mediolan, Bolonia, Genua, Rzym, Florencja i inne). Wielka fabryka sprzętu komputerowego firmy Olivetti znajduję się w Ivrei. Większość samochodów wytwarza firma Fiat, której siedziba znajduje się w Turynie, gdzie także znajdują się największe zakłady produkcyjne, inne ośrodki to Cassino, Mediolan (Alfa Romeo); Włochy słyną w świecie z produkcji znakomitych samochodów sportowych (zakłady Ferrari koło Modeny, fabryka Maserati koło Bolonii oraz zakłady firmy Lamborghini). Coraz więcej zakładów jest budowanych poza granicami kraju; znaczne rozmiary osiąga także produkcja motocykli i skuterów oraz taboru kolejowego (FIAT Ferroviaria) i małych samolotów (Turyn). Włochy są liczącym się wytwórcą statków; największe stocznie pracują w La Spezii, Genui, Neapolu, Trieście, Livorno i Palermo. 

Wielowiekową tradycje ma przemysł włókienniczy i odzieżowy skoncentrowany w północnej części kraju (Lombardia, Piemont, okolice Wenecji) oraz wokół Neapolu i Rzymu. Głównymi produktami są tkaniny bawełniane i odzież. Światową sławą cieszy się włoskie wzornictwo - Mediolan i Rzym należą do najważniejszych centrów mody na świecie. Włochy są największym producentem obuwia w Europie, jest to jedna z najbardziej rozproszonych dziedzin produkcji z dwoma wielkimi głównymi ośrodkami w Rzymie i Mediolanie na czele. 

Około połowy produkcji chemicznej przypada na dwa regiony Lombardię i Piemont, gdzie są największe zakłady produkcji sody, nawozów, tworzyw i włókien sztucznych (m.in. Monfalcone, Sesto San Giovanni, Chatillon, Pawia, Forli), ponadto wielkie zakłady pracują w okolicach Rzymu i Neapolu. Do najstarszych gałęzi tego przemysłu należy wytwórstwo szkła (wśród nich słynne zakłady w Murano i wielka fabryka szkła optycznego w Treviglio). Największe fabryki kabli oraz opon posiada koncern Pirelli (Bari, Trecate, Latina i Brescia). Głównymi ośrodkami farmacji są Rzym, Mediolan i okolice Wenecji. W 2002 roku produkcja głównych artykułów wyniosła: kauczuk syntetyczny - 291 tys. ton, opony samochodowe - 45,4 mln sztuk. Ze względu na przeważający import ropy największe rafinerie powstały w miastach portowych bądź na ich zapleczu - przerób ropy wyniósł w 2002 roku ok. 83 mln ton (Genua, La Spezia, Trecate, Torre del Greco, Palermo, Syrakuzy i Monza koło Mediolanu). Cement (2 miejsce w Europie) produkuje się głównie w północnej części kraju (Bergamo, Como, Piacenza, Trydent), ale wielkie cementownie pracują też koło Florencji, Spoleto, Salerno i Tarentu. Obfitość taniego surowca zadecydowała o powstaniu kilku dużych zakładów produkcyjnych na Sardynii, skąd pochodzi 12% produkcji. 

Wyjątkowe znaczenie od wieków ma przetwórstwo żywności, które posiada znakomite warunki rozwoju na skutek wysokowydajnej produkcji rolniczej. Ta gałąź przemysłu należy do najbardziej równomiernie rozmieszczonych w całym kraju, choć poszczególne rodzaje przemysłu spożywczego mają wyraźne ośrodki koncentracji związane bezpośrednio z występowaniem surowców. 

Rolnictwo włoskie ma na ogół korzystne warunki naturalne dla rozwoju produkcji, chociaż jego struktura agrarna (przewaga małych i średnich gospodarstw o niewysokiej towarowości) jest mniej korzystna niż w innych krajach Unii. Z ogólnej powierzchni kraju 30,13 mln ha areał poszczególnych form użytkowania gruntów był następujący (2002 rok, w mln ha): ziemie orne 8,1, sady 2,86, łąki i pastwiska 3,0, lasy 10,1, tereny mieszkalne 1,85, pozostałe grunty 4,22. Na mieszkańca przypadało zaledwie 0,19 ha gruntów ornych i sadów. Ponad 2,7 mln ha użytków rolnych jest sztucznie nawadnianych. 

Głównymi zbożami uprawianymi na obszarze całego kraju są pszenica: (8,6 mln t w 2004 roku, uprawa 2,24 mln ha) i kukurydza (10,9 mln t, uprawa 1,17 mln ha). W północnej części kraju (głównie na Nizinie Padańskiej uprawia się jęczmień (1,2 mln t) i ryż (1,5 mln t), którego plony są najwyższe w świecie. Znacznie słabsze są plony pszenicy, bardzo wysokie kukurydzy. Uprawa ziemniaków (1,8 mln t) koncentruje się na południu kraju, zaś obszar Lombardii oraz Toskanii dominuje w uprawie buraków cukrowych (10,1 mln t). Bardzo poważne znaczenie ma uprawa soi (1,1 mln t), słoneczników oraz oliwek (3,2 mln t), których Włochy są drugim producentem w świecie. Znaczne uprawy tytoniu znajdują się w Kampanii i Apulii. Ogromną rolę odgrywa uprawa owoców winorośli, która dała 7,8 mln t - 1 miejsce w świecie. Ponadto zbiera się duże ilości jabłek (2,07 mln t), śliwek, truskawek, pomarańczy i mandarynek (3,0 mln t), cytryn (657 tys. t) oraz kiwi. Warzywa udają się w całym kraju, a najwięcej zbiera się pomidorów (7,5 mln t), kapusty, kalafiorów, cebuli oraz selerów. Stare tradycje ma uprawa ziół przynosząca znaczne korzyści eksportowe. Hodowla ma znaczenie drugorzędne, mimo posiadania wydajnych łąk. Główną rolę odgrywa chów trzody (9,2 mln szt.) oraz bydła (6,7 mln szt.). Południowa część kraju oraz obie wyspy są rejonami chowu owiec (8,0 mln szt.) i kóz; bardzo poważne znaczenie ma hodowla drobiu, która dostarczyła 708 tys. t jaj oraz ponad 1,1 mln t mięsa (cała produkcja mięsa wyniosła w 2003 roku 4,13 mln t i nie zaspokajała w pełni spożycia). Mimo sporej produkcji mleka (11,2 mln t) Włochy importują niektóre jego przetwory, zaś eksportują bardzo dużo sera. 

Wysoki jest poziom mechanizacji rolnictwa - pracowało w nim m.in. 1,62 mln ciągników. Mimo bardzo długiego wybrzeża połów ryb jest na średnim poziomie, rzadko przekracza 600 tys. t. 

Mimo znacznej powierzchni lasów gospodarka leśna nie odgrywa dużej roli gospodarczej. Lasy stanowią głównie tereny rekreacyjne, ich rola jako dostawcy surowca dla różnych gałęzi przemysłu jest niewielka (głównie przemysł meblarski), niemal cała celuloza do produkcji papieru jest importowana. 

Sieć komunikacyjna Włoch należy do najlepiej rozwiniętych w świecie. Drogi liczą ogółem 835,6 tys. km (2003 rok), co daje 277,3 km dróg na 100 km2, z czego na drogi publiczne przypada 482 tys. km. We Włoszech powstała pierwsza w świecie autostrada łącząca Mediolan z Varese. Obecnie sieć autostrad liczy 6,5 tys. km (m.in. słynna Autostrada Słońca). Ze względu na kształt państwa większość głównych dróg i autostrad ma przebieg południkowy, połączenia równoleżnikowe są nieliczne. 

Motoryzacja osiągnęła najwyższy poziom w Europie, liczba użytkowanych samochodów osobowych w 2003 roku wyniosła 32,6 mln, co dawało trzeci w świecie wskaźnik - 573 pojazdy na 1000 mieszkańców; ponadto było 3,37 mln ciężarówek i autobusów oraz ponad 2 mln popularnych tu motocykli i skuterów. Drogi włoskie, zwłaszcza w dużych miastach są bardzo zatłoczone, prawdziwą plagą są nieustanne korki trapiące zwłaszcza Rzym. Mimo tego liczba wypadków spowodowanych przez zmotoryzowanych jest na tle świata nieduża. W 2003 roku było ich 106 tys. (3 wypadki na 1000 pojazdów), w których zginęło 6000 osób. 

Podobny układ jak drogi mają koleje, przy czym liczba połączeń pomiędzy dwoma głównymi magistralami biegnącymi wzdłuż wybrzeża jest jeszcze mniejsza. Jeszcze w połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku długość linii kolejowych sięgała 20 tys. km, lecz likwidacja nierentownych połączeń spowodowała spadek do 16,3 tys. km w 2003 roku. Bardzo wysoki poziom osiągnęła elektryfikacja głównych linii - 11,6 tys. km, ok. 2/3 linii jest jednotorowych. Włochy posiadają własny system superekspresowych pociągów Pendolino kursujących pomiędzy Turynem i Mediolanem a Rzymem, Neapolem i Sycylią oraz do Tarentu, Wenecji, do Lyonu, i Nicei. Osiągają one maksymalną prędkość powyżej 250 km/h. Rola kolei w przewozach pasażerów jest znacznie większa niż w przewozach towarów. 

Coraz istotniejszą rolę odgrywa lotnictwo, które korzysta z ponad 100 lotnisk. Rzymskie lotnisko Leonardo da Vinci oraz Malpensa i Linate koło Mediolanu należą do największych w Europie węzłów komunikacji lotniczej. Włochy mają też najdłuższą sieć rurociągów na kontynencie. Włoska flota przed II wojną światową należała do największych w świecie, obecnie włoscy armatorzy korzystają często z usług tanich bander - w 2003 roku pojemność floty włoskiej wynosiła 9,8 mln DWT. Największe porty wykazują znaczą przewagę wyładunku towarów nad załadunkiem, co spowodowane jest olbrzymim importem paliw i surowców: Genua - ponad 51 mln t, Tiest - 32 mln t, Torre del Greco - 16 mln t, Neapol, Livorno, Wenecja, La Spezia, Palermo, Cagliari, Ankona, Tarent, Bari. Silnie rozwinięta jest żegluga kabotażowa - ok. 1/5 przewozów morskich. 

Włochy są drugim na świecie po Francji producentem win. Kraj jest wysoko rozwinięty. Górnictwo odgrywa coraz mniejszą rolę z powodu wyczerpania złóż. Największe znaczenie ma przemysł środków transportu. Ważnym działem gospodarki jest turystyka. Włosi produkują między innymi Ferrari, , samochody marki Fiat, Iveco i Alfa Romeo. 

Turystyka 

Niezwykle ważną dziedziną gospodarki włoskiej jest turystyka, która ma znakomite możliwości rozwoju dzięki niewątpliwym walorom krajobrazu, bardzo długiemu wybrzeżu oraz niebywałemu nagromadzeniu zabytków z różnych epok. Od lat Włochy znajdują się na 3-4 miejscu pod względem liczby przyjeżdżających turystów zagranicznych, jak i wpływów, które sięgają 2 % PKB. W 2003 roku liczba osób odwiedzających Włochy osiągnęła 39,6 mln, zaś dochody z turystyki zagranicznej 28,8 mld dolarów USA. Na potrzeby obsługi ruchu turystycznego zbudowano ogromną ilość obiektów noclegowych, restauracji i barów, a coroczne wydatki promocyjne i reklamowe wynoszą ponad 230 mln euro. Baza noclegowa osiągnęła 2 mln łóżek w obiektach o rozmaitym standardzie. 

Włochy to jeden z najczęściej odwiedzanych przez turystów krajów na świecie. Znajdują się tu takie słynne miejscowości jak: Rzym, Wenecja, Florencja, Rimini, Siena, Piza, Mediolan, Neapol, Sorrento czy Portofino, bogate w zabytki sięgające od czasów Imperium Rzymskiego, poprzez średniowiecze i renesans (którego Włochy były kolebką), po okres baroku. Światową sławą cieszą się tak ruiny w Pompejach, Koloseum w Rzymie oraz Krzywa wieża w Pizie, jak i bazylika Asyżu, czy klasztor na Monte Cassino. Szacuje się, że we Włoszech jest tyle zabytków klasy "0" co w pozostałej części Europy. Włochy to także nieprzebrane dzieła sztuki, zgromadzone w licznych galeriach, pałacach i kościołach, z pierwszą w dziejach galerią Uffizi na czele. 

Turystów przyciąga także kuchnia i wina włoskie, tak słynne jak toskańskie Chianti, czy sycyliskie Marsala i "corvo nero". Łagodny klimat, ciepłe morza, zagospodarowane plaże i cudowne krajobrazy to naturalne atuty Włoch. Zimą powodzeniem cieszą się Alpy, idealne dla sportów narciarskich, latem natomiast Sardynia, Sycylia, Capri, Amalfi, czy wybrzeże Adriatyku. 

Demografia 

Włochy należą do najludniejszych państw Europy (czwarte miejsce na kontynencie) o wysokiej, lecz zróżnicowanej gęstości zaludnienia. Na 1 km? przypada średnio ponad 192 osób, ale w niektórych regionach wskaźnik ten jest znacznie wyższy np.: w Lombardii wynosi on około 388 mieszk./km?, w Ligurii ? 291, w Lacjum ? 303, a w Kampanii ? nawet 425. Wyraźnie słabiej zaludnione są obszary na południu: Basilicata ? tylko 60 mieszk./km?, a Moliza ? 73; wysoką gęstość zaludnienia ma zaś Apulia ? 209 osób na km?. Najrzadziej zaludniona jest wysokogórska Dolina Aosty ? 38. Z dwóch głównych wysp Sycylia osiąga 195 mieszk./km?, a Sardynia zaledwie 68 mieszk./km?. 

Prawie całą ludność stanowią katolicy ? 98% (licząc wszystkich ochrzczonych), napływ imigrantów z krajów arabskich spowodował wzrost odsetka muzułmanów do 1% (główne skupiska wyznawców islamu to Rzym, Genua i Mediolan). W północnej części kraju (włoski Tyrol) żyje kilkadziesiąt tysięcy protestantów, ponadto w Rzymie i Mediolanie mieszkają znaczniejsze grupy wyznawców judaizmu ? w sumie w całych Włoszech ponad 25 tysięcy. 

Włochy mające niegdyś jeden z wyższych wskaźników przyrostu naturalnego w Europie od piętnastu lat borykają się z przewagą zgonów nad urodzeniami. W 2003 roku wskaźnik urodzeń na 1000 mieszkańców wyniósł 9,4, zaś zgonów 9,8, co dało naturalny ubytek ludności na poziomie 0,4 promila. Obecnie dzięki imigrantom przybywającym tutaj z róznych stron świata, pragnących zalegalizować swój pobyt liczba ludności kraju ciągle wzrasta, przewidywane jest, że wkrótce przekroczy 60 mln. Dzięki znacznemu postępowi medycyny oraz opieki zdrowotnej Włochy szczycą się jednym z najniższych wskaźników śmiertelności niemowląt, który spadł poniżej 5 na 1000 urodzeń żywych oraz najdłuższym ? po Szwecji przeciętnym trwaniem życia spośród wszystkich krajów UE; mężczyźni żyją średnio 78,5 lat, zaś kobiety 82,7 lat (dane z 2003 roku). 

Struktura wiekowa ludności wykazuje szybki wzrost udziału ludności starszej niż 65 lat (poprodukcyjnej) i jednocześnie spadek udziału dzieci i młodzieży w ogólnym zaludnieniu kraju. W 2003 roku osoby mające 19 lat i mniej stanowiły 18,9% ogółu mieszkańców, od 20 do 39 lat ? 29,7%, w wieku od 40 do 64 lat ? 32,4% i w wieku 65 lat i powyżej aż 19,0; ten ostatni wskaźnik jest najwyższy w świecie. 

Aktywność zawodowa jest znacząco niższa od średniej unijnej, albowiem w 2003 roku tylko 24,4 mln osób pracowało w gospodarce (43%) wobec średniej unijnej ponad 51%. Od lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku szybko spada zatrudnienie w rolnictwie, oraz nieco wolniej w przemyśle, wzrasta natomiast liczba pracujących w usługach. 

Struktura zatrudnienia była następująca (w procentach; dane za lata 2003/1990): przemysł 24,6/26,8, budownictwo 6,9/7,3, handel 15,4/14,8, transport i łączność 6,2/5,9, rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo 4,8/8,3, inne działy gospodarki 42,1/36,9. 

Włochy należą do krajów o najwyższym w świecie poziomie edukacji, czego przejawem jest bardzo wysoka liczba studentów wynosząca w 2003 roku 1,86 mln, czyli 32,6 na tysiąc mieszkańców; w największych ośrodkach akademickich jak Rzym, Mediolan, Turyn, Neapol, Padwa czy Bolonia z najstarszym uniwersytetem na świecie studiuje po kilkadziesiąt tysięcy osób. W tymże samym roku użytkownikami komputerów było 15,7 mln osób. 

Wskaźnik urbanizacji rośnie powoli, ze względu ostre tempo wyludniania się największych miast i przenoszeniem się ludności na przedmieścia ? formalnie wiejskie. Statystyka włoska ponadto nie publikuje oficjalnych danych o zespołach miejskich, tylko o gminach w ich ścisłych granicach administracyjnych, niezależnie od statusu prawnego. W 2003 roku w miastach mieszkało prawie 68% ludności, przy czym wskaźnik koncentracji ludności w największych miastach jest wyraźnie mniejszy niż w innych podobnej wielkości krajach Unii. Od połowy lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku Włochy notują znaczny napływ imigrantów, głównie z Albanii (Apulia), krajów arabskich północnej Afryki oraz Ameryki Południowej, którzy zasiedlili zwłaszcza Rzym i jego peryferia oraz okolice Mediolanu i Turynu, a także inne miasta na północy kraju. Liczba imigrantów w 2003 roku wyniosła 1126000, czyli 2% ludności, z czego około 32 tysiące stanowili Polacy. Wspomniana migracja ludności większych miast jest bardzo ciekawym zjawiskiem powodującym ? niekiedy drastyczny ? spadek zaludnienia głównych miast na rzecz osiedli podmiejskich. 

Rozwój ludności najważniejszych miast włoskich przedstawia tabela (wszystkie liczące co najmniej 50 tysięcy mieszkańców), przy czym pod kreską zestawiono te pozostałe stolice prowincji, które nie osiągnęły tejże liczby mieszkańców: 

Imigranci 

Włochy dopiero w latach 80. XX wieku stały się krajem będącym celem wielu imigrantów. Obecnie nielegalna imigracja stanowi duży problem dla rządu włoskiego, bowiem kraj ten posiada linię brzegową o długości 7600 km, którą trudno jest zupełnie uszczelnić. Każdego roku przybywają tutaj tysiące imigrantów z Afryki, Chin, Indii, Rumunii, Turcji, Filipin, Albanii i innych. Dziesiątki ludzi ginie podczas ciężkiej morskiej przeprawy. W samym roku 2005 do Włoch przybyło około 1 miliona nielegalnych imigrantów. W sumie na wyżej wymienione państwa przypada 38 proc. spośród ogółu przyznanych pozwoleń na stały pobyt. Duży wpływ na liczbę imigrantów przybywających do Włoch mają uchodźcy, a co za tym idzie, takie wydarzenia jak konflikty na Bałkanach czy w basenie Morza Śródziemnego nie pozostają bez wpływu na ruchy imigracyjne. W 2005 roku zanotowano 95 500 wniosków o azyl. W obecnych czasach coraz większy napływ ludności napływa tutaj z takich krajów jak: Afganistan, Iran czy Irak. Oczywistym wydaje się fakt, iż sprawa imigracji legalnej i nielegalnej będzie ciągle powracać, ponieważ mimo że obecnie imigranci stanowią około 2,5% społeczeństwa włoskiego, to ich liczba ciągle rośnie. W 2007 r. włoski rząd oszacował, że w kraju żyje już ponad 1 milion muzułmanów. Innymi licznymi grupami imigrantów mieszkających we Włoszech są: obywatele dawnej Jugosławii (800 tys.), Albańczycy (~500 tys.), Azjaci (360 tys.), Rumuni (320 tys.), ludność z Europy Wschodniej (300 tys.), ludność z Ameryki Południowej (280 tys.), murzyni z Afryki (220tys.), Francuzi (180 tys.), Chińczycy (140 tys.), Ukraińcy (107 tys.), Niemcy (100 tys.), Polacy (60 tys.) oraz pozostałe grupy ludzi, których ilość ogółem szacowana jest na około 270 tys. 

Grupy etniczne i języki 

Prawie całą ludność rodzimą stanowią Włosi, mówiący licznymi dialektami i odmianami języka włoskiego. Ponadto państwo włoskie uznaje istnienie następujących rodzimych mniejszości językowych: 

Grupa etniczna Liczebność Język ojczysty Region 
Sardyńczycy 1 269 000 sardyński Sardynia 
Friulowie 526 000 friulski Friuli-Wenecja Julijska 
Tyrolczycy 290 000 niemiecki Trydent-Górna Adyga 
Oksytańczycy 178 000 oksytański Piemont, Liguria, Kalabria 
Romowie 130 000 cygański całe Włochy 
Albańczycy 98 000 albański południowe Włochy 
Frankoprowansalczycy 90 000 franko-prowansalski Piemont, Valle d'Aosta, Apulia 
Słoweńcy 70 000 słoweński Friuli-Wenecja Julijska 
Ladynowie 55 000 ladyński Trydent-Górna Adyga, Wenecja Euganejska 
Francuzi 20 000 francuski Valle d'Aosta 
Grecy 20 000 grecki Kalabria, Apulia 
Katalończycy 18 000 kataloński Sardynia (miejscowość Alghero) 
Chorwaci 2 600 chorwacki Molise 
Karyntczycy 2 000 niemiecki Friuli-Wenecja Julijska 
Karnijczycy 1 400 friulski Wenecja Euganejska 

Oświata 

Oświata we Włoszech - system oświatowy we Włoszech jest centralnie zarządzany przez Ministerstwo Oświaty. Oprócz szkół publicznych, finansowanych przez państwo, młodzież może uczęszczać do szkół prywatnych. Istnieje tam dobrze rozwinięta sieć szkolnictwa prywatnego. Przedszkola finansowane są przez władze lokalne. Językiem urzędowym jest język włoski. 

System szkolnictwa 

Przedszkole ? jest nieobowiązkowe, uczęszczają do niego dzieci w wieku od 3 do 6 lat. 

Szkoła podstawowa (scuola elementare) ? jest jednolita, trwa pięć lat i kończy się egzaminem, z tym że ocena egzaminu nie jest brana pod uwagę przy przejściu na następny szczebel szkolny. 

Szkoła średnia - podzielona jest na dwa cykle: 

* szkoła średnia pierwszego stopnia (scuola media) ? trzyletnia, zakończona egzaminem dającym wstęp do szkoły średniej drugiego stopnia; 

* szkoła średnia drugiego stopnia ? daje możliwość wyboru następujących szkół: 
o liceum klasyczne (liceo classico) ? pięcioletnie, zakończone maturą; 
o liceum matematyczno ? przyrodnicze (liceo scientifico) ? pięcioletnie, zakończone maturą; 
o szkoła techniczna (istituto tecnico) ? pięcioletnie, zakończone maturą; 
o szkoła zawodowa (istituto professionale i scuola tecnica) ? dwu-pięcioletnie; 
o liceum artystyczne (liceo artistico) ? cztero-pięcioletnie. 

Matura (maturita) daje wstęp na studia wyższe. Po szkołach czteroletnich absolwent musi ukończyć roczny kurs przygotowawczy, aby rozpocząć studia. 

Obowiązek szkolny trwa od 6 do 15 roku życia, obejmuje szkołę podstawową, średnią pierwszego stopnia i rok nauki w szkole średniej drugiego stopnia. 

Szkolnictwo wyższe ? podzielone na sektor: 

* uniwersytecki ? do którego oprócz uniwersytetów należą instytuty politechniczne, uniwersytety prywatne, uniwersytety dla obcokrajowców; 

* nieuniwersytecki ? do którego należą krótkie studia pomaturalne, studia techniczne, studia artystyczne i muzyczne , szkoły wojskowe i policyjne. 

Studia uniwersyteckie podzielone są na trzy poziomy umożliwiające zdobycie: 
* stopnia akademickiego laurea ? trzyletni cykl kształcenia; 
* stopnia specjalizacji laurea specialistica ? dwuletni cykl kształcenia; 
* doktoratu (dottorato di ricerca) ? trzy-czteroletni cykl kształcenia. 

Sport 

Włosi znani są z miłości do sportu i gier sportowych. Szczególnie dużą popularnością cieszy się tu piłka nożna. Włosi zdobyli już Mistrzostwo świata na Mundialu 4-krotnie, ostatnio w 2006r. Dodatkowo w Rzymie znajduję się Stadion Olimpijski. Często uprawianym sportem jest także Palio, czy wyścigi Gondoli. Oprócz piłki nożnej dużą popularnością cieszy się koszykówka (2 miejsce drużyny narodowej począwszy od lat 50-tych). Siatkówka, Piłka wodna, Szermierka, Rugby, Kolarstwo, Hokej na lodzie (szczególnie w rejonie Mediolanu i okolicach Alp) oraz wyścigi formuły 1 cieszą się dużą sympatią wśród włochów. 

Kultura 

Włochy są krajem prawie jednonarodowościowym. Jedynie pewne wymieszanie kultur można zauważyć na terenach przygranicznych w północnej części kraju, gdzie oprócz włoskiego obowiązują języki słoweński lub francuski (w zależności od graniczącego państwa). Odrębnością odznaczają się zwłaszcza wyspy, a mieszkańcy Sardynii uważani są przez niektórych za odrębny naród. Wszakże to jednak Sardynia była inicjatorką zjednoczenia kraju w XIX wieku. Rytm życia rodzinnego wyznaczony jest przez zwyczaje i tradycje religijne. Nie ma tu jednak zbyt wielu świąt ogólnonarodowych, za to jest bardzo dużo świąt lokalnych, które obchodzone są niezwykle hucznie. Najczęstszą okazją są dni patronów miejscowości. Podczas wszystkich świąt najbardziej rozpowszechnioną tradycją są procesje. Obnoszone są wtedy relikwie i podobizny świętego. Całości towarzyszy wrzawa, muzyka oraz występy, przypominające spektakl teatralny. Największe jednak uroczystości obchodzone są podczas Wielkanocy, począwszy od Wielkiego Piątku. Wówczas to procesje przemierzają ulice i obnoszą figury ukrzyżowanego Chrystusa. Wśród uczestników wyróżniają się zakapturzone postacie w habitach, śpiewające pokutne pieśni. 

Uroczystości te odbywają się one głównie na zachodnim wybrzeżu Sycylii oraz w miastach południa, np. w Tarencie, Reggio. Natomiast w Wielką Sobotę przez ulice Nocera Tirinesa w Kalabrii przechodzi procesja biczowników. 

Przed Bożym Narodzeniem w Neapolu odbywają się targi szopek. Tradycja żywej szopki pochodzi od św. Franciszka z Asyżu, który jako pierwszy ją zainicjował. 

Obchodzi się tu również dzień Wszystkich Świętych. Zwyczaje nakazują, aby w ten dzień dzieci otrzymywały prezenty od rodziców w imieniu zmarłych krewnych. 

Słynny jest również karnawał w Wenecji, który trwa przez pięć dni przed Środą Popielcową. Jest to wielka parada kostiumów i ręcznie wykonywanych masek. Na ten tydzień przyjeżdża do Wenecji wielu turystów, których głównym celem jest uczestniczenie w tych uroczystościach. 

Pomimo, że Włochy są państwem praktycznie jednonarodowościowym, to jednak częściej odczuwane jest ich przywiązanie do danego regionu, niż do całego kraju. Odmienność poszczególnych regionów przejawia się w lokalnych tradycjach kulturowych, standardzie życia, dialektach, a także w krajobrazie. 

Kultura i tradycja artystyczna Włoch wywarła ogromny wpływ na sztukę i kulturę innych krajów Europy. Niemal każdy zna takie nazwiska jak Leonardo da Vinci, Michał Anioł czy Botticelli. 

Ich dzieła, często nawet nie kojarzone ze swoimi autorami weszły na stałe do kanonu sztuki: "Mona Lisa", Kaplica Sykstyńska lub Pieta. Florencja, Rzym, Wenecja, to miasta, do których zdąża wielu Europejczyków chcących poznać swoje kulturowe korzenie. 

Język 

Język włoski jest, pod względem słownictwa, najbliższy łacinie ze wszystkich języków romańskich. Współczesny włoski dużo zawdzięcza takim pisarzom, jak Dante Alighieri i Alessandro Manzoni, którzy za standard obrali język wyedukowanych Toskańczyków. Dzisiaj mówi się, że najlepsza mowa to la lingua toscana in bocca romana (toskański w rzymskich ustach). Włoski uważany jest za najbardziej śpiewny język na świecie. Aż do niedawna obok oficjalnego języka włoskiego istniało ponad 1,5 tys. dialektów. Językiem włoskim na świecie posługuje się ponad 100 milionów ludzi. 

Ciekawostką jest fakt, że w rejonie Alp zamieszkałym głównie przez Tyrolczyków mówi się po tyrolsku (odmiana języka niemieckiego), gdyż mieszkańcy nie uważają się ani za Austriaków ani też za Niemców. 

Literatura 

Literatura włoska - ogół dzieł literackich tworzonych w języku włoskim przez autorów nim się posługujących. Rozwój literatury włoskiej datuje się od czasów Dantego i Petrarki. 

Ważniejsze dzieła literatury włoskiej 

* Ludovico Ariosto - Orland Szalony 
* Giovanni Boccaccio - Dekameron 
* Dante Alighieri - Boska komedia 
* Grazia Deledda - Annalena Bilsini 
* Umberto Eco - Imię róży 
* Umberto Eco - Wahadło Foucaulta 
* Carlo Goldoni - Sługa dwóch panów 
* Carlo Gozzi - Turandot 
* Niccolo Machiavelli - Książę 
* Alberto Moravia - Pogarda 
* Petrarca - Sonety do Laury 
* Torquato Tasso - Jerozolima wyzwolona 
* Giuseppe Tomasi di Lampedusa Lampart 

Pisarze włoscy 

Literatura włoska może się poszczycić posiadaniem kilku laureatów literackiej Nagrody Nobla: 
* Giosu? Carducci (1906) 
* Grazia Deledda (1926) 
* Luigi Pirandello (1934) 
* Salvatore Quasimodo (1959) 
* Eugenio Montale (1975) 
* Dario Fo (1997)