Wyświetl większą mapę

Republika Południowej Afryki, RPA, Suid Afrika, Republiek van Suid-Afrika, Republik of South Africa, państwo położone na południowym krańcu Afryki, między Oceanem Atlantyckim na zachodzie a Oceanem Indyjskim na wschodzie. Na północy graniczy z Namibią, Botswaną, Zimbabwe, Mozambikiem i Suazi. Na terytorium RPA położone jest niezależne państwo - Lesotho. Powierzchnia 1,221 mln km2.

Większe miasta:
Durban, Johannesburg.

Języki urzędowe
afrikaans oraz angielski, w użyciu także języki bantu.

Jednostka monetarna 1 rand = 100 centów.
Ludność
44,3 mln mieszkańców (2005). Średnia gęstość zaludnienia: 36 osób/km2. Przyrost naturalny: -0,31% (2005). Analfabetyzm: 13,6%. Skład etniczny: Zulusi (24%), Afrykanerzy (10,2%), Soto (17,1%), Kosa (10%), Anglicy (6,5%), Tswana (6%), Azjaci (3,3%), inni - 29,1%.

Religia:
chrześcijanie (67,9 %), hinduiści (2,1%), muzułmanie (1,4%). Średnia długość życia: mężczyźni 43 lata, kobiety 43 lata (2005).
Warunki naturalne
 

Większą część powierzchni kraju zajmuje rozległy płaskowyż, który łagodnie opada ku kotlinie Kalahari, a stromo, rozciętymi krawędziami, na południu i wschodzie (Wielka Krawędź), gdzie ma charakter górski (m.in. Góry Smocze, Roggeveldberge, Sneeuberge, Nuweveldberge). Na południe i na zachód od Wielkiej Krawędzi leżą wyżyny: Wysokie Karru, Wysoki Veld (wysokość 1200-2000 m n.p.m.) i Bushweld, rozdzielone kwarcytowymi górami Witwatersrand, słynnymi ze złóż złota.

Południowo-zachodnią część kraju zajmują fałdowe Góry Przylądkowe, których dwa główne pasma: Góry Długie na południu i Góry Czarne na północy, rozdziela obniżenie Małego Karru. U wybrzeża występują wąskie niziny. Linia brzegowa słabo rozwinięta.

Najwyższy szczyt kraju położony jest w Górach Smoczych - Cathkin Peak (3660 m n.p.m.). Rzeki w większości należą do zlewiska Oceanu Indyjskiego i są to głównie rzeki krótkie, o dużym spadku, z wyjątkiem Limpopo (1600 km). Do najdłuższych rzek należy Oranje (1860 km) z dopływem Vaal (1200 km), wypływająca z Gór Smoczych, przepływająca w poprzek kraju i uchodząca do Oceanu Atlantyckiego.

Klimat zróżnicowany: we wschodniej części zwrotnikowy morski, w środkowej zwrotnikowy kontynentalny, w zachodniej pustynny, a na wybrzeżu podzwrotnikowy typu śródziemnomorskiego. Średnia temperatura powietrza i średnie opady dla Kapsztadu wynoszą: w styczniu 21°C i 12 mm, w lipcu 13°C i 85 mm.

Roślinność na zachodzie pustynna, na północy rozległe sawanny, na południu - śródziemnomorska. Bogaty świat zwierzęcy, żyją tu m.in.: lwy, lamparty, nosorożce, słonie, hipopotamy, antylopy, żyrafy, zebry, strusie, pawiany, hieny. Fauna chroniona jest w parkach narodowych: Addo Elephant, Gemsbok, Kalahari oraz Krugera.

Historia
Obszary południowej Afryki zamieszkane były pierwotnie przez plemiona Buszmenów i Hotentotów, których w XVI w. wyparły częściowo ludy Bantu.

Kolonizacja
Pierwszym Europejczykiem, który opłynął Przylądek Dobrej Nadziei i wylądował w zatoce Algoa w 1488 był Portugalczyk B. Diaz. 1497 wyprawa pod kierownictwem V. da Gamy wylądowała w Zatoce Świętej Heleny i posuwając się w głąb lądu dotarła na tereny dzisiejszego Natalu. Stałe osadnictwo europejskie na południu Afryki rozwinęło się po 1650, kiedy holenderska Kompania Wschodnioindyjska założyła w zatoce Table przystań dla okrętów płynących do Azji. 1652 J. van Riebeeck na terenach wokół portu założył kolonię holenderską, zwaną Krajem Przylądkowym, zajętą w 1795 (ostatecznie w 1806) przez Brytyjczyków.

Masowy napływ osadników brytyjskich, a w szczególności godzące w interesy holenderskich mieszkańców kraju (Burów) zniesienie niewolnictwa (1833), stało się przyczyną masowej migracji (tzw. wielki trek) Burów z Kraju Przylądkowego. Po zaciętych walkach z plemionami Bantu koloniści opanowali tereny na północ od rzek Oranje i Vaal.

Pierwsza z powstałych w czasie wielkiego treku republika burska - Natal - została 1843 anektowana przez Brytyjczyków. Dwóm innym republikom, Oranii i Transwalowi, udało się zachować pełną samodzielność. Pod koniec XIX w. peryferyjne republiki burskie nabrały znaczenia dzięki odkrytym bogactwom naturalnym.

1867 rozpoczęto wydobycie brylantów w Griekwaland-Wes (Orania), 1886 odkryto wielkie pokłady złota w Witwatersrand (Transwal). Pod koniec XIX w. Transwal stał się największym na świecie producentem złota, wydobywano tam 1/3 światowej produkcji tego kruszcu.

Pomnik P. Krügera, prezydenta Republiki Transwal w latach 1883-1902

W związku z gwałtownym rozwojem przemysłu wydobywczego, w latach 1886-1899 w republikach burskich osiedliło się niemal 100 tys. nowych emigrantów, przede wszystkim Anglików, głównymi inwestorami stały się kompanie i finansiści z Wielkiej Brytanii. Wzrost wpływów brytyjskich i zdecydowany opór stawiany przez Burów próbom włączenia ich republik do posiadłości korony angielskiej doprowadził w 1899 do wybuchu wojny brytyjsko-burskiej.

Trwające do 1902 walki zakończyły się sukcesem Brytyjczyków - Orania i Transwal zostały anektowane jako kolonie brytyjskie. Anglicy szybko jednak przyznali obu krajom szerokie uprawnienia autonomiczne. 1910 z połączenia Kraju Przylądkowego, Natalu, Oranii i Transwalu utworzono Związek Południowej Afryki (ZPA). Na czele pierwszego rządu stanął L. Botha, przywódca burskiej partii dążącej do ugody z Anglikami.
I i II wojna światowa
W I wojnie światowej ZPA walczył po stronie Wielkiej Brytanii, zajmując w 1915 niemiecką Afrykę Południowo-Zachodnią (dzisiejszą Namibię), przekazaną mu później przez Ligę Narodów w zarząd mandatowy. W czasie II wojny światowej wojska południowoafrykańskie walczyły wraz z aliantami na kontynencie afrykańskim i w Europie.

Po wojnie do władzy doszli nacjonaliści, którzy wprowadzili do polityki wewnętrznej zasady apartheidu, prawnie sankcjonując przywileje polityczne, ekonomiczne i socjalne białej ludności, tworząc tzw. bantustany - tereny wydzielone dla ludności afrykańskiej.

Częste w latach 50. i 60. wystąpienia ludności kolorowej przyniosły jedynie zaostrzenie represji stosowanych przez rządzących białych. Pozostająca pod kontrolą ZPA Afryka Południowo-Zachodnia (od 1966 Namibia) została w 1949 włączona do Związku, co stało się przyczyną długoletniego konfliktu z ONZ w sprawie jej politycznego statusu. RPA uznała niepodległość Namibii dopiero w 1988, po wycofaniu oddziałów kubańskich z terenów sąsiedniej Angoli.
Dążenie do zlikwidowania apartheidu
1961 ZPA wystąpił z brytyjskiej Wspólnoty Narodów, premier H.F. Verwoerd proklamował zmianę nazwy państwa na RPA, prezydentem został C. Swart. Główną siłą angażującą się w walkę przeciwko polityce apartheidu był założony w 1912 Afrykański Kongres Narodowy (ANC), zdelegalizowany w 1960. Pierwsze kroki na drodze do zniesienia polityki segregacji rasowej południowoafrykański rząd białych podjął dopiero w 1985.

Przełomem okazało się dojście do władzy prezydenta F. de Klerka (1989). W mowie wygłoszonej w lutym 1990 z okazji otwarcia parlamentu de Klerk zerwał z systemem apartheidu, zniósł zakaz działania ANC i 32 innych organizacji politycznych. Mimo licznych sprzeciwów doprowadził do zwolnienia więzionego od 27 lat przywódcy ANC - N. Mandeli i podjęcia rozmów w ramach Konwencji na Rzecz Demokratycznej Afryki Południowej. Uzgodnione w 1991 reformy konstytucyjne umożliwiły Afrykanom wejście do rządu. Po zlikwidowaniu apartheidu zawieszono międzynarodowy zakaz handlu i inwestowania w RPA. 1992 sportowcy południowoafrykańscy uczestniczyli po raz pierwszy od 1960 w olimpiadzie.

Jednym z największych zagrożeń procesu demokratyzacji stała się odtąd rywalizacja dwóch głównych ugrupowań czarnej ludności: lewicowego ANC i konserwatywnej Partii Wolności - Inkatha. W latach 1990-1992 w wyniku krwawych starć między zwolennikami obu ugrupowań zginęło co najmniej 7500 osób.
 

W kwietniu 1994 przeprowadzono wybory, w których uczestniczyli po raz pierwszy wszyscy obywatele kraju. W wyniku wyborów zwycięstwo odniósł ANC. Równocześnie weszła w życie tymczasowa konstytucja gwarantująca równouprawnienie wszystkich ras. W maju 1994 nowy parlament wybrał Mandelę na prezydenta, a w czerwcu tegoż roku kraj został z powrotem przyjęty na członka brytyjskiej Wspólnoty Narodów i otrzymał ponownie miejsce w Zgromadzeniu Ogólnym ONZ. Jedną z kluczowych decyzji władz było ustanowienie w 1995 Komisji Prawdy i Pojednania, której zadaniem jest demaskowanie zbrodni apartheidu i wspieranie ofiar prześladowań na tle rasowym. Od 1999 prezydent Thabo Mvuyelwa Mbeki.

2002 w Johannesburgu odbyła się światowa konferencja pod hasłem zrównoważonego rozwoju (szczyt Ziemi). 2003 rząd RPA zadecydował o wypłaceniu odszkodowań 19 tys. ofiar apartheidu, a 2004 Partia Narodowa, która wprowadziła politykę apartheidu ogłosiła samorozwiązanie.

Ustrój polityczny
Republika z dwuizbowym parlamentem o pięcioletniej kadencji: Zgromadzenie Narodowe z 400 miejscami (skład wybierany w głosowaniu powszechnym według ordynacji proporcjonalnej) i Senat z 90 miejscami (skład wybiarany przez władze lokalne). Na czele państwa stoi prezydent wyłaniany przez parlament na pięcioletnią kadencję. Pełni on również funkcje szefa rządu. Podział administracyjny: kraj jest podzielony na 9 prowincji: KwaZulu/Natal, Orania, Północnoprzylądkowa, Wschodnioprzylądkowa, Zachodnioprzylądkowa, Północno-Zachodnia, Północna, Mpumulanga, Gauteng (Pretoria-Witwatersrand-Vereeniging).

Gospodarka
RPA jest krajem przemysłowym, którego gospodarka opiera się głównie na przemyśle wydobywczym (jedne z największych zasobów surowców mineralnych na świecie). Występują tu m.in.: złoża złota i platyny (rejon Johannesburg-Pretoria), diamentów (Kimberley), węgla kamiennego, azbestu, rudy uranu, miedzi (Palabora), chromu, manganu (Postmasburg), żelaza, gazu ziemnego.

Poza tym rozwinięty przemysł spożywczy, chemiczny (materiały wybuchowe, nawozy sztuczne, farby, włókna sztuczne), włókienniczy. Rolnictwo słabo rozwinięte z powodu erozji gleb i niedoboru wody. Uprawia się: kukurydzę, pszenicę, trzcinę cukrową, proso, sorgo, owoce cytrusowe, winorośl, ziemniaki, bawełnę, arachidy, warzywa, tytoń. Na zachodzie dominuje hodowla owiec i kóz. Rozwinięte rybołówstwo przybrzeżne i dalekomorskie.

Dochód narodowy 11 100 USD na 1 mieszkańca (2004). Inflacja w 2004: 4,5%. Zadłużenie zagraniczne: 27,01 mld USD (2004). Struktura zatrudnienia: usługi - 45%, przemysł - 25%, rolnictwo - 30%. Handel zagraniczny: eksportuje się głównie metale nieszlachetne, minerały, metale szlachetne i kamienie do Stanów Zjednoczonych (10,2%), Wielkiej Brytanii (9,2%), Japonii (9%), natomiast importuje się głównie maszyny i produkty chemiczne z Niemiec (14,2%), Stanów Zjednoczonych (8,5%). Obroty w handlu z zagranicą w 2004 wyniosły – eksport: 41,97 mld USD, import: 39,42 mld USD.
Informacje turystyczne
Ambasada Republiki Południowej Afryki, 00-675 Warszawa, ul. Koszykowa 54, tel.: 625-62-28, 625-62-33, 625-72-39, faks: 625-62-70, 625-62-54, e-mail: Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.